De stad is een tekenfilm

7-8-2012 17:38

Door Marina Meeuwisse

'Ik verheug me op jouw bestaan.' Baruch Spinoza

 

Volgens Disney zijn de sociale ziekten in de oude, bestaande steden niet te verhelpen, beter is het om met een maagdelijk schoon landschap te beginnen en vanuit het niets een speciale gemeenschap op te bouwen. Nog beter is het als commerciële organisaties zich bezighouden met het creëren van werkgelegenheid, armoede voorkomen, scholen verbeteren en goederen verdelen, zij zijn hier beter toe in staat dan de traditionele politiek systemen. Volgens Disney.

 

Walt Disney raakte aan het eind van zijn leven gepassioneerd in steden. In 1966, een paar maanden voor zijn dood heeft hij zijn ideeën voor een experimenteel samenlevingsprototype voor de toekomst in een half uur durende film uitgewerkt. De oorspronkelijk term die Disney hiervoor heeft gebruikt is Experimental Prototype Community of Tomorrow, kortweg EPCOT.

 

EPCOT zou een zich steeds ontwikkelende show case van moderne technologische stad moeten zijn. Disney heeft de planning en het ontwerp, gebaseerd op zijn Disney parken uitgewerkt in een werkelijke, idealistische en futuristische stad. Hij heeft de mythe uit zijn tekenfilms gebruikt als narratief om formele, tegenstrijdige sociale constructies op te lossen. Het moest een stad worden zonder de overlast die steden zo kenmerkt, een experimenteel prototype waarin nieuwe strategieën en ideeën uitgeprobeerd kunnen worden, een stad die wars is van sociale ziekten.

 

De ideeën van Walt Disney zijn tijdens zijn leven niet gerealiseerd. De Disney Company, droomfabrikant bij uitstek, heeft het gedachtengoed van Disney aan het eind van de twintigste eeuw uit de la gehaald en uitgewerkt in twee werkelijk bestaande steden: Celebration City in Florida [7427 inwoners] en in Frankrijk vlakbij Euro Disney is er Marne-la-Vallée [282.150 inwoners in 2007}.

 

Beide steden zijn ontworpen vanuit de Disney-ideologie, waarbij net als in een tekenfilm niets aan het toeval wordt overgelaten. Een ideologie, een Disney realisme die ontleend is aan voorbeelden uit de echte wereld, waarbij alle negatieve aspecten worden uitgebannen en positieve aspecten nog eens extra worden benadrukt. Zo’n Disney stad wordt samengesteld uit universele concepten en herkenbare begrippen die exotisch zijn en gebaseerd zijn op nostalgie en de vooruitgang. Het is een veilige geruststellende omgeving, waar het een plezier is om te verblijven. Een aarden wal om het gebied moet ervoor zorgen dat je het idee hebt in een totaal andere wereld, een fantasiewereld te zijn. De mensen die er wonen roemen de toverachtige sfeer die is gericht op een specifieke sociale omgang, buren ondernemen veel met elkaar en hebben vergelijkbare ideeën over burgerschap. Wie in Celebration City of Marne-la-Vallée woont heeft een stukje droom gekocht. De inwoners willen iets beters in hun leven, een hogere standaard: de Disney ervaring. Een ervaring die vooral is gebaseerd op de tot de verbeelding sprekende tekenfilms van Disney.

 

En u begrijpt, beste lezer, dat ik even in Celebration City geweest ben, vorige week. Geen blaadje ligt er op de grond, geen propje papier is er te zien en op elke straathoek klinkt net als in de Efteling muziek uit de grond. In de meeste straten is parkeren uit den boze, het verstoort het broze evenwicht tussen fantasie en werkelijkheid teveel. Ook de tuinen kennen een dictaat: er zijn straten waarin iedereen verplicht een palmboom in de voortuin heeft, andere straten zijn, verplicht, gesierd met loofbomen. Zo heeft elke straat heeft een eigen, opgelegde identiteit, tot en met de postbus toe. Verkeersborden zijn er nauwelijks, onnodig vermoed ik in zo’n ideale samenleving. Het is alsof je door een niet bestaande wereld wandelt, terwijl je weet dat er toch echte stenen, echt glas is gebruikt. Er zijn echte voordeuren, met daarachter echte mensen en er  ligt echt asfalt in de straten. Je vraagt je af wat de mensen bezielt om in zo’n onwerkelijke wereld te willen gaan wonen.

 

Nu is het zo dat Disney zijn inspiraties voor het decor en de architectuur uit zijn films voor een belangrijk deel uit Europa heeft geïmporteerd. Nou ja, hij heeft niet direct de gebouwde omgeving als bron voor zijn films gebruikt, maar tekeningen uit kinderboeken van Lewis Caroll, Beatrix Potter en Rie Cramer. En voorstellingen van schilderijen van Breughel, van Eyck, Botticelli. En uit films, onder andere Metropolis van Fritz Lang. In de eerste films van Disney domineren kastelen het beeld. Het kasteel in Sneeuwwitje is geïnspireerd op het getijdenboek “Très riches heures” dat in 1410 is besteld bij de gebroeders van Limburg door de Jean Duc de Berry en een tekening van le Gai Chateau door Victor Hugo (Exposition Grand Palais, 2006). Met andere woorden: de imaginaire wereld van Disney, de Disney-ervaring, komt voor een belangrijk deel voort uit de Europese kunstwereld.

 

Het decor, kleurgebruik en geluid en de seizoenen spelen een belangrijke rol in de tekenfilms van Disney. De Disney film Pinocchio is oorspronkelijk gebaseerd op het Italiaanse verhaal van Collodi en speelt zich, in tegenstelling tot het oorspronkelijke verhaal voor 76 minuten van de 88 minuten die de film duurt af in het donker van de nacht, binnen of onder water. De film opent met koud maanlicht dat contrasteert met de warmte van Gepetto’s werkplaats, dan, als de toverfee verschijnt is het licht magisch blauw. De zon schijnt alleen op de eerste dag als de houten pop tot leven komt, daarna is het winderig, stormachtig, mistig of donker in de film. Dit gevoel van verlies, leegheid en verraad overstijgt de grenzen van leeftijd en ervaring. Kijken naar Pinocchio is een griezelige maar veilige ervaring.

 

De cultuurcriticus en mediahistoricus Norman Klein beweert dat we het liefst vermaakt willen worden, entertainment is een illusie waarin we ons voorstellen dat we een avontuur beleven waarin we zelf de hoofdrol spelen. We willen het liefst vanuit een veilig situatie een avontuurlijk leven leiden. We leven in een cultuur van de geruststelling, die in het leven is geroepen door Disney.

 

In de echte stad hebben we de illusie dat we zelf keuzes kunnen maken, maar niets is minder waar. Er zijn allerlei vreemde verlokkingen, zoals de geur uit de pizzeria of de bakkerij die ons tegemoet komt waardoor we het plotseling nodig vinden om iets te gaan eten. Publieke ruimtes verdwijnen en worden herschreven tot consumentenruimtes, waarin elke vierkante meter zichzelf moet terugverdienen. Elke moderne stad kent gebieden waar het wel veilig toeven is, stadsdelen waar men de omgeving als een attractie ervaart. De architectuur van het stadsgezicht wordt ervaren als een decor uit een goede film.

 

De Rotterdamse Koopgoot is daar een aardig voorbeeld van. John Jerde, verantwoordelijk voor het ontwerp van het interieur van de passage, heeft dit geïnspireerd op Disneyficatie. In dit concept worden visuele harmonie, controle, veiligheid, ambiance en spectaculaire vermaak interieurs gebruikt om de klanten aan te zetten tot maximale verleiding en consumptie in een makkelijk bereikbare, van de buitenwereld geïsoleerde, consumptiestad. John Jerde heeft zich ontpopt tot een van de belangrijkste architecten van winkelcentra in de wereld. Hij vindt dat winkelcentra kunnen bijdragen aan de stedelijke herleving middels een aantal eenvoudige elementen: ze dienen rekening te houden met de context of zelf context te creëren. Ze dienen een architecturaal karakter te hebben maar ook gedetailleerd, kleurrijk, kleinschalig en op fantasie georiënteerd te zijn. De winkeliersvereniging heeft dit concept overgenomen; ook de bedrijfsvoering die het gebied schoon houdt kent een Disney-karakter. De schoonmakers van de Koopgoot dragen een herkenbaar jasje, van een signatuur die ook in Disneyparken gebruikelijk is.

 

Daarom is de Koopgoot een voorbeeld van een stedelijke ruimte die onwillekeurig aangename herinneringen activeert. Alleen daarom al willen mensen graag op zulke plekken verblijven. Hoewel het de vraag is of zij zich daar bewust van zijn. Want handelingen die eenvoudig en moeiteloos kunnen worden uitgevoerd vragen niet om nadenken: winkelen doet immers een beroep op een relatief eenvoudig handelingsrepertoire dat soepel en probleemloos kan worden uitgevoerd? En wat is daar mis mee? Niets toch? Nou dan!

Rubriek MM

Marina Meeuwisse

Marina Meeuwisse combineert wetenschap en kunst. Vanuit wetenschappelijk oogpunt houdt zij zich bezig met perceptie, emotie, geheugen en fundamenteel onderzoek. Haar onderzoek focu...

Bekijk profiel