De intrinsieke stad

1-8-2012 12:30

Door Marina Meeuwisse

Foto: disappeared places I still remember

 

'De stedelijke ruimte is een kijkspel, een galerij van geschiedkundige en actuele curiosa, waar stedelingen elke dag een nieuwe betekenis aan geven.' M. Meeuwisse

 

De intrinsieke stad is een stad die geen bodem kent en geen fysieke structuur, het is een gedroomde stad, samengesteld uit herinneringen. Hoe komt zo’n stad tot stand? Dat gebeurt tijdens elke stadswandeling: we doen dan een enorme hoeveelheid visuele indrukken op, die moeiteloos herinneringen opwekken. Als we door een stad wandelen activeren de gebouwde omgeving en het gedrag van andere stedelingen betekenisvolle verbanden met onze herinneringen. Zo functioneert onze dagelijkse omgeving, de stad en haar straten als een fragmentarisch geheugentheater. Een geheugentheater, waarin zoals in een museum allerlei curiosa en wetenswaardigheden zijn uitgestald: de symboliek van de architectuur, winkels, de betekenis van andere stedelingen, terrasjes, parken en gebeurtenissen die functioneren als sleutels die toegang verlenen tot allerlei in het geheugen opgeslagen informatie. Soms gebeurt dat zeer bewust en maken we gebruik van bewuste coderingsprocessen, meestal gebeurt dat onbewust.

 

Dat is een complexe aangelegenheid, omdat de stedelijke ruimte ons confronteert met een behoorlijke hoeveelheid informatie die gelijktijdig wordt aangeboden. Afhankelijk van aandacht - we kunnen nu eenmaal niet alles in een oogopslag zien - en herkenning vormt deze informatie zich na verloop van tijd tot een netwerk van opgeslagen informatie. Dit netwerk is dynamisch, telkens wanneer zich nieuwe informatie aandient en nieuwe indrukken uit de omgeving ons bereiken wordt een nieuw betekenisvol geheel in dit netwerk toegevoegd. Onze eerdere ervaringen sturen deze interpretaties. Met onze interpreterende activiteit controleren we de omgeving door (on)bewust voorspellingen te doen over die omgeving. Op die manier activeert de vormgeving of het uiterlijk in de stedelijke ruimte veronderstelde patronen van menselijk gedrag. Gedrag ontstaat in het decor van de fysieke omgeving en het territorium dat mensen ervaren, zonder dat zij er zich bewust rekenschap van geven. Veel gedrag in de openbare ruimte is niet-intentioneel, maar gebaseerd op onbewust opgeslagen herinneringen.

 

Zo zal iemand die voor de eerste keer een wijk bezoekt, de omgeving intensiever observeren dan iemand die vanaf zijn kindertijd in de wijk is opgegroeid. In het laatste geval wordt een beroep gedaan op bestaande kennis en spelen onbewuste processen verhoudingsgewijs een invloedrijke rol. Veelvoorkomende gebeurtenissen, zoals buiten spelen, zich verplaatsen van huis naar school of werk, winkelen of op familiebezoek gaan, zijn natuurlijke aanknopingspunten voor autobiografische herinneringen. Zo kunnen we ons zaken herinneren die verbonden zijn met bepaalde levensperioden, gebeurtenissen en specifieke kennis. Psychologen beweren dat ruimte een krachtiger organisator in het geheugen is dan tijd (Gattis, 2001) en de sensitieve relatie tussen onze persoonlijke geschiedenis en het persoonlijk geheugen is sterk gerelateerd aan een gevoel voor plaats (Neisser, 1988).

 

Dit proces van herinnering is nogal onwillekeurig en omdat onze expliciete geheugensporen zo armzalig zijn wordt onze herinneringservaring sterk bepaald door voor ons in het oog springende eigenschappen van de omgeving. Situatiesworden door mensen niet als objectieve kenmerken gedefinieerd maar eerder subjectief gedefinieerd. Gezamenlijk, als collectief in een samenleving en intersubjectief, als persoon die deel uitmaakt van een samenleving, worden situaties geïnterpreteerd en wordt betekenis aan de situatie toegekend. De intrinsieke stad is een samengesteld concept. Waarbij cultureel kapitaal, plaats-identiteit en herinneringen zijn samengesmolten. Dáár op zal de focus moeten liggen als we willen weten wanneer, waarom en wat er mis gaat in kwetsbare wijken.

Rubriek De intrinsieke stad

Marina Meeuwisse

Marina Meeuwisse combineert wetenschap en kunst. Vanuit wetenschappelijk oogpunt houdt zij zich bezig met perceptie, emotie, geheugen en fundamenteel onderzoek. Haar onderzoek focu...

Bekijk profiel